NGA FABRIKIMI I AKUZËS PËR ORGANE TE GJYKIMI I UÇK-së PËR TË VENDOSUR BARASPESHË

Shkruan: Bedri Halimi

Kur drejtësia lind nga një premisë politike, pyetjet politike nuk mund të ndalohen në derën e gjykatës

Ka gjykata që lindin nga krimi.

Ka gjykata që lindin nga nevoja për drejtësi.

Por ka edhe mekanizma gjyqësorë, lindja, përzgjedhja e juridiksionit dhe konteksti politik i të cilëve krijojnë pyetje që nuk mund të mbyllen thjesht me fjalinë: “Gjykata duhet lënë të bëjë punën e vet.”

Gjykata Speciale për Kosovën, jo vetëm sipas meje, i përket pikërisht kësaj kategorie.

Kjo nuk do të thotë se çdo krim i pretenduar duhet mohuar. Nuk do të thotë se të gjithë individët apriori mund të jenë të pagabueshëm. Dhe aq më pak do të thotë se një viktimë reale duhet të heshtë.

Do të thotë diçka tjetër: drejtësia duhet të jetë drejtësi edhe në mënyrën se si lind, edhe në mënyrën se si përzgjedh objektin e saj, edhe në mënyrën se si e vendos një luftë në kontekstin historik.

Dhe pikërisht këtu fillon problemi.

Gjithçka nisi me një akuzë që tronditi botën

Nuk duhet harruar origjina.

Vetë dokumentet e Dhomave të Specializuara pranojnë se pararendësja hetimore, SITF-ja, u krijua për të hetuar pretendimet e raportit të Këshillit të Evropës të vitit 2011, titulli i të cilit përmendte shprehimisht “trafikimin e paligjshëm të organeve njerëzore”. Prokuroria Speciale më pas trashëgoi personelin dhe mandatin e atij mekanizmi.

Kjo është jashtëzakonisht e rëndësishme.

Sepse akuza për trafikim organesh nuk ishte një hollësi anësore në perceptimin publik ndërkombëtar. Ishte pretendimi që prodhoi tronditjen morale.

Dhe kush mund të thoshte: Mos e hetoni?

Asnjë shqiptar me ndërgjegje të pastër nuk kishte arsye ta thoshte.

Nëse pretendohej se njerëzit ishin vrarë për t'iu marrë organet, përgjigjja normale ishte:

Urdhëroni. Hetojeni. Gjejeni të vërtetën.

Sepse edhe vetë UÇK-ja kishte interes që një akuzë e tillë monstruoze të sqarohej.

Por ja paradoksi historik: sot Hashim Thaçi, Kadri Veseli, Jakup Krasniqi dhe Rexhep Selimi nuk po gjykohen për trafikim organesh. Aktakuza operative përmban akuza për përndjekje, burgim, akte të tjera çnjerëzore, torturë, vrasje, zhdukje me forcë, arrestim dhe ndalim arbitrar e trajtim mizor.

Prandaj pyetja është e pashmangshme:

Si mbërritëm nga pretendimi që tronditi Evropën për trafikim organesh te ky proces?

Kjo nuk është pyetje kundër drejtësisë.

Është pyetje për historinë e vetë kësaj drejtësie.

Serbia kishte nevojë për një kundërnarrativë

Pas luftërave jugosllave, Serbia mbante një barrë politike dhe historike jashtëzakonisht të rëndë.

Nga Sllovenia, në Kroaci, në Bosnjë e Hercegovinë e deri në Kosovë, shpërbërja e Jugosllavisë u shoqërua me luftëra, spastrim etnik, masakra dhe krime të rënda deri në gjenocid.

Kosova ishte kapitulli i fundit i asaj tragjedie.

Pas ndërhyrjes së NATO-s dhe çlirimit të Kosovës, Beogradi kishte një problem të madh politik:

duhej të ndryshonte narrativën.

Nga shteti që duhej të përgjigjej për politikën e vet, Serbia përpiqej gjithnjë e më shumë të paraqitej edhe vetë si viktimë:

Na bombarduan.

Na morën Kosovën.

Edhe shqiptarët kanë kryer krime.

Pikërisht këtu lind ajo që jo vetëm unë unë e shoh si përpjekje për baraspeshë politike të fajit.

Jo domosdoshmërisht për të thënë se Serbia nuk kishte kryer krime.

Kjo do të ishte tepër e vështirë.

Por për të krijuar përshtypjen:

“Të gjithë ishin njësoj.”

Dhe këtu duhet bërë dallimi themelor.

Krimi individual duhet hetuar, pavarësisht se kush e ka kryer.

Por krimi individual nuk mund të përdoret për të barazuar moralisht agresorin me rezistencën ndaj tij, aparatin e një shteti me një ushtri kryengritëse të krijuar në kushte represioni.

Ky dallim është themelor.

UÇK-ja nuk ishte një ushtri e lindur në akademitë ushtarake

Sot është tepër e lehtë të ulemi në një sallë të qetë, njëzet e tetë vjet më vonë, me dokumente të sistemuara, kompjuterë, juristë dhe procedura të përsosura dhe të pyesim:

Pse nuk funksionoi kështu?

Pse nuk ekzistonte ky mekanizëm?

Pse nuk raportoi ky komandant?

Pse nuk e kontrolloi këtë person?

Por Kosova e vitit 1998 nuk ishte Haga e vitit 2026.

UÇK-ja nuk lindi si një ushtri e rregullt e një shteti të konsoliduar.

Ajo u krijua në kushte lufte.

Njerëzit hynin vullnetarisht.

Dikush vinte me pushkë.

Dikush pa pushkë.

Dikush qëndronte deri në fund.

Dikush largohej.

Dikush kalonte kufirin dhe nuk kthehej më.

Komunikimet ishin të vështira. Strukturat ndërtoheshin gjatë vetë luftës. Territore të tëra sulmoheshin. Popullsia zhvendosej. Njerëzit vriteshin. Fshatra digjeshin.

Kjo nuk e përjashton përgjegjësinë individuale për krime.

Por është thelbësore për të kuptuar shkallën reale të komandimit dhe përgjegjësisë.

Sepse nuk mund t'i imponosh mekanikisht realitetit të grupeve guerile të shpërndara në formim fotografinë institucionale të një ushtrie të rregullt dhe pastaj çdo boshllëk organizativ ta shndërrosh në argument fajësie.

Dhe pastaj vjen dëshmitari

Këtu çështja bëhet shumë më e dhimbshme.

Unë nuk do ta quaja tradhtar një shqiptar vetëm sepse ka dëshmuar, nëse nuk ka gënjyer.

Nëse dikush ka parë një krim real, viktima ka të drejtë të flasë. Kombi nuk ndërtohet duke i kërkuar viktimës të gënjejë.

Por krejt tjetër është dëshmitari që gënjen.

Krejt tjetër është ai që fabrikohet.

Ai që pranon të bëhet pjesë e një skenari politik.

Ai që për interes personal, para, hakmarrje apo armiqësi vendos të shtojë një gur të rremë në murin e një akuze.

Nëse ka pasur të tillë, përgjegjësia e tyre morale është shumë e rëndë.

Sepse dëshmia e rreme kundër një njeriu nuk është thjesht fjali.

I ka marrë atyre vite jete.

I ka marrë lirinë.

I ka shkatërruar familjen.

I ka njollosur emrin.

Dhe kur objekti i procesit janë drejtuesit e një lufte çlirimtare, një dëshmi e fabrikuar mund të përdoret edhe për të njollosur kujtesën e një epoke të tërë.

Po kur të shpallen të pafajshëm?

Kjo është pyetja që më mundon më shumë, jo vetëm mua.

Gjykimi ende nuk ka përfunduar. Procedura e provave është mbyllur dhe, sipas njoftimit aktual të Dhomave të Specializuara, aktgjykimi është caktuar të shpallet më 16 shtator 2026.

Prandaj sot askush nuk duhet ta paraqesë as fajësinë, as pafajësinë si vendim gjyqësor të kryer jo vetëm në media, e sidomos në rrjete sociale.

Por le ta shtrojmë si pyetje morale:

Duke i përcjellur procesin në tërsi, nuk ka se si mos të shpallen të pafajshëm. E kur shpallen të pafajshëm, çfarë ndodh me ata që kanë gënjyer kundër tyre, kur të shihet se kanë gënjyer?

Nuk po flas për hakmarrje.

As për kërcënim.

As për dhunë.

Pikërisht e kundërta.

Një shoqëri demokratike nuk mund ta zëvendësojë gjykatën me turmën.

Por ekziston diçka që nuk jepet me kod penal:

përgjegjësia morale.

Si do të qëndrojë një dëshmitar i rremë para ndërgjegjes së vet?

Para familjes së vet?

Para njerëzve të vet?

Para historisë?

Dhe, nëse është besimtar, para Zotit?

Nuk kërkoj që dikush të goditet.

Kërkoj që gënjeshtra të mos shpallet virtyt.

Nuk kërkoj hakmarrje.

Kërkoj që dëshmia e fabrikuar, nëse provohet si e tillë, të marrë emrin që meriton.

Sepse falja është akt moral.

Por falja nuk mund të kërkojë që shoqëria ta quajë të vërtetë atë që ishte gënjeshtër.

Lufta duhet gjykuar duke kuptuar luftën

Këtu qëndron edhe një problem më i madh.

Ne që jetojmë në paqe harrojmë sa jonormale është lufta.

Në luftë prishet rendi.

Prishet komunikimi.

Prishet hierarkia.

Prishet jeta e zakonshme.

Njeriu sot është në shtëpi, nesër refugjat, pasnesër ushtar.

Kjo ndodh edhe në ushtri shumë më të organizuara.

E aq më tepër në një forcë që ndërtohej vullnetarisht gjatë vetë luftës.

Prandaj konteksti nuk duhet përdorur për të falur krimin.

Por as krimi i pretenduar nuk duhet përdorur për të zhdukur kontekstin.

Këto dy të vërteta mund dhe duhet të qëndrojnë bashkë:

Nëse një individ ka kryer krim, ai duhet të përgjigjet.

Por: lufta e UÇK-së për çlirimin e Kosovës nuk shndërrohet në ndërmarrje kriminale vetëm se ndonjë individ mund ta ketë bërë ndonjë veprim kriminal. Ky dallim është jetik.

Drejtësia selektive lë plagë edhe kur është e veshur me ligj

Askush nuk ka frikë nga drejtësia.

Ka frikë nga drejtësia që perceptohet si e ndërtuar për të prodhuar një baraspeshë që historia nuk e prodhoi.

Sepse Kosova dhe Serbia nuk hynë në vitin 1998 nga të njëjtat pozita.

Njëra kishte shtetin, ushtrinë, policinë, shërbimet sekrete, burgjet dhe aparatin administrativ.

Tjetra kishte një popull nën represion dhe një forcë kryengritëse që po ndërtohej në luftë.

Kjo nuk e bën shqiptarin të paaftë për të kryer krim.

Por e bën historikisht të papranueshme që nga krimet eventuale individuale të ndërtohet një ekuivalencë e përgjithshme ndërmjet dy palëve.

Sepse drejtësia që harron përmasën mund të numërojë raste dhe të humbasë historinë.

Dhe historia nuk është matematikë ku një krim këtu dhe një krim atje japin automatikisht barazi.

Në fund do të mbetet një pyetje

Gjykata do ta japë vendimin e saj.

Nëse ka drejtësi pa politikë kjo do të jetë vetëm: pafajësi.

Por përtej vendimit juridik do të mbetet një debat historik që nuk mund ta mbyllë asnjë trup gjykues:

Pse mekanizmi që u vu në lëvizje nën hijen e pretendimeve për trafikim organesh përfundoi duke gjykuar udhëheqjen e UÇK-së për një grup tjetër akuzash?

Kjo pyetje është legjitime pikërisht sepse origjina e mekanizmit dhe aktakuza e sotme janë të dokumentuara.

Dhe unë do ta shtoja edhe një tjetër:

A po gjykohen vetëm katër njerëz, apo përmes tyre po zhvillohet edhe një betejë për interpretimin historik të luftës së Kosovës?

Përgjigjen për të parën do ta japë Gjykata.

Për të dytën do të duhet të flasin historianët, dokumentet, dëshmitarët e ndershëm dhe koha.

Sepse drejtësia duhet të dalë në shesh.

Por drejtësia nuk duhet të prodhojë një fajtor vetëm që historia të duket më simetrike.

Dhe mbi të gjitha:

Kosova nuk ka nevojë të shpallë askënd të pafajshëm pa prova. Siç nuk ka asnjë detyrim moral ta pranojë barazimin e luftës së saj për liri me politikën shtetërore që e bëri atë luftë të pashmangshme.